Καλαϊτζίδης Δημήτρης, Διδάκτωρ

Σχολικής Γεωγραφίας και

Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης - Φυσικός

Ουζούνης Κωνσταντίνος, Καθηγητής

Π.Τ.Δ.Ε. του Α.Π.Θ., Αλεξανδρούπολη – Χημικός

Τι είναι και τι δεν είναι η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση

Περίληψη

Μολονότι η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση έχει αισίως συ­μπληρώσει περίπου είκοσι χρόνια στην Ελλάδα, δεν έχουν αποσαφηνιστεί επαρκώς ορισμένα θεωρητικά, ζητήματα που αφορούν τη φύση των προγραμμάτων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Τα ζητήματα αυτά έχουν σχέση με τη θεμα­τολογία των προγραμμάτων Π.Ε. και με τα χαρακτηριστικά ενός προγράμματος που το κάνουν να είναι πρόγραμμα Π.Ε. Η συζήτηση για τα δύο αυτά θέματα συνεχίζεται χωρίς ω­στόσο, να έχει φθάσει σε κάποια κοινά αποδεκτά συμπερά­σματα. Το άρθρο φιλοδοξεί να συμβάλλει στον εμπλουτι­σμό αυτής της συζήτησης.

Α. Τι είναι και τι δεν είναι Περιβαλλοντική Εκπαίδευση;

Η ερώτηση ουσιαστικά σημαίνει, (α) Ποιο είναι το περιεχό­μενο των προγραμμάτων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης; και (β) Ποια είναι τα χαρακτηριστικά ένας προγράμματος τα ο­ποία το κάνουν να είναι πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Εκπαί­δευσης;

Κάθε χρόνο πραγματοποιούνται στα σχολεία Πρωτοβάθ­μιας και Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στη χώρα μας, πε­ρισσότερα από 2000 προγράμματα σχολικών δραστηριοτή­των, τα περισσότερα από τα οποία εγκρίνονται και χρηματο­δοτούνται ως προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Είναι όλα αυτά πράγματι προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης;

Το ερώτημα δεν θα είχε καμιά αξία ή σημασία, αν είμα­στε βέβαιοι ότι αυτά τα προγράμματα αξιολογούνται και δεί­χνουν να επιτυγχάνουν τους όποιους περιβαλλοντικούς στό­χους θέτουν. Επειδή όμως καμιά αξιολόγηση δεν υφίσταται (Φλογαίτη, 1993), έχει σημασία να γνωρίζει κανείς ποια εί­ναι τα χαρακτηριστικά ενός προγράμματος περιβαλλοντικής εκπαίδευσης τα οποία θα το κάνουν να ξεχωρίζει από ο­ποιοδήποτε άλλο πρόγραμμα (πολιτιστικό, αγωγής υγείας, αγωγής σταδιοδρομίας, κλπ).

Κατά τη γνώμη των συγγραφέων, η διαφορά ανάμεσα σε ένα πρόγραμμα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και σε ο­ποιοδήποτε άλλο πρόγραμμα, είναι ότι η Π.Ε. προσανα­τολίζεται στη λύση ενός περιβαλλοντικού προβλήματος (Κα­λαϊτζίδης & Ουζούνης, 1999). Είναι δηλαδή εκπαίδευση για το περιβάλλον (education for the environment). ’λλωστε, σύμφωνα με την παγκόσμια διάσκεψη της Τιφλίδας για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση (1997), η περιβαλλοντική εκπαίδευση προσανατολίζεται στη λύση των περιβαλλοντι­κών προβλημάτων. Ωστόσο, σήμερα συνεχίζεται ακάθεκτη η υλοποίηση προγραμμάτων Π.Ε. με θέματα (τίτλους) όπως, η γειτονιά μου, τα καμπαναριά της ενορίας μας, επαγγέλματα που χάνονται (κατά κόρον), ο υγρότοπος της περιοχής μας, τα αρπακτικά πουλιά του δάσους, κλπ.

Είναι λοιπόν όλα αυτά προγράμματα Π.Ε; Μπορεί κανείς διαβάζοντας τον τίτλο ενός προγράμματος να αποφανθεί αν είναι πρόγραμμα Π. Ε; Ασφαλώς όχι! Ακόμη και το καμπανα­ριό, ως θέμα Π. Ε. θα ήταν απολύτως αποδεκτό, αν οι στόχοι και η υλοποίηση του προγράμματος ήταν σύμφωνοι με τους στόχους, τις καθοδηγητικές αρχές, τη φιλοσοφία της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Αν μέσα από το θέμα που επιλέγει η ομάδα Π.Ε. εντοπίζεται ένα πρόβλημα του περιβάλλοντος και το πρόγραμμα στοχεύει στην ολιστική προσέγγιση του, εξέταση του και στην προσπάθεια αντιμε­τώπισης του, τότε πράγματι το θέμα είναι θέμα περιβαλλο­ντικής εκπαίδευσης και το πρόγραμμα επίσης.

Συχνά όμως γίνεται σύγχυση μεταξύ ενός προγράμμα­τος μελέτης ενός στοιχείου των φυσικών οικοσυστημάτων (π.χ. τα υδρόβιο πουλιά, ένα δάσος), ή του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος (πχ. η αρχιτεκτονική των σπιτιών της Πλά­κας), χωρίς να υπεισέρχεται η έννοια του περιβαλλοντικού προβλήματος και της αντιμετώπισης του. Η κατάσταση αυτή μπορεί να οδηγήσει στον εκφυλισμό της Π.Ε. ως καινοτόμου και ριζοσπαστικού εκπαιδευτικού θεσμού και τη μετατροπή του σε μια χαμηλού επιπέδου παραγωγή και αναπαραγωγή ψευτοεπιστημονικών μελετών στα πλαίσια του σχολείου.

Ένα πρόγραμμα Π.Ε. θα πρέπει να εστιάζει στην απόκτη­ση από τους μαθητές όλων εκείνων των στοιχείων (γνώσε­ων, στάσεων, δεξιοτήτων) που θα τους επιτρέψουν να δια­τυπώσουν έγκυρες (στο βαθμό που μπορούν) κρίσεις για έ­να πρόβλημα του περιβάλλοντος και θα τους προσανατολί­σει στο να διατυπώσουν το πρόβλημα, να προτείνουν λύσεις σύμφωνα με τη δική τους αντίληψη και τέλος, να προσπαθή­σουν να το αντιμετωπίσουν.

Το ζήτημα της αντιμετώπισης ή της λύσης ενός περιβαλ­λοντικού προβλήματος έχει διάφορες διαστάσεις. Αν το πρόβλημα που εντοπίστηκε είναι μικρής και τοπικής κλίμα­κας και μπορεί πράγματι η ομαδική -συλλογική δραστηριότη­τα σε επίπεδο σχολείου ή τοπικής κοινωνίας να φέρει θετι­κό αποτέλεσμα, τότε σαφώς οι μαθητές δικαιούνται να προ­σπαθήσουν για τη λύση του, συνεπικουρούμενοι από άλ­λους κοινωνικούς εταίρους (συλλόγους γονέων, τοπικές ή περιφερειακές οικολογικές οργανώσεις, επιστημονικούς συλλόγους, εργατικά συνδικάτα, κλπ).

Αν, αντίθετα, το πρόβλημα είναι υπερτοπικό ή ακόμη ευρύτερο (εθνικό, υπερεθνικό, παγκόσμιο), τότε θα είναι υ­ποκριτικό και ταυτόχρονα καταστροφικό για την αυτοεκτίμηση των μαθητών να προσπαθήσουμε να λύσουμε το πρόβλη­μα, το οποίο προφανώς υπάρχει από πολύ καιρό και αφορά μεγάλες ομάδες πληθυσμού, ή ολόκληρες χώρες και η­πείρους.

Κριτήρια

Προσπαθώντας λοιπόν να ορίσουμε κάποια κριτήρια για την "περιβαλλοντικότητα" ενός προγράμματος θα μπορούσαμε ' να διατυπώσουμε ορισμένα από αυτά ως εξής:

 Ασχολείται το πρόγραμμα με ένα υπαρκτό πρόβλημα του περιβάλλοντος;

Υιοθετεί την περιβαλλοντική προβληματική, τους στόχους, τις καθοδηγητικές αρχές, τις παιδαγωγικές προσεγγίσεις και τη μεθοδολογία της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, όπως αυτές καθορίστηκαν στις παγκόσμιες διασκέψεις και συνέδρια;

Παρέχει στους μαθητές ευκαιρίες για εκπαίδευση μέσα στο περιβάλλον, σχετικά με το περιβάλλον και υπέρ του περιβάλλοντος;

Προσανατολίζεται προς την οριοθέτηση, διατύπωση και την προσπάθεια αντιμετώπισης του προβλήματος;

Εμπλέκει την τοπική κοινωνία και τη σχολική κοινότητα;

Δημιουργεί συνθήκες ελεύθερης, ανεξάρτητης, μη καθοδηγούμενης σκέψης και λήψης αποφάσεων της ομάδας;

θέτει τις αποφάσεις και προτάσεις της ομάδας σε κοινωνική και σχολική αξιολόγηση και δοκιμασία;

Δημιουργεί στους μαθητές την πίστη πως η συλλογική δράση μπορεί να φέρει αποτελέσματα στην προσπάθεια υπεράσπισης, προστασίας και βελτίωσης του περιβάλλοντος;

Το πρόγραμμα, όπως αυτό θα σχεδιαστεί, θα πρέπει να ενισχύει την κατανόηση της αλληλεξάρτησης περιβάλλοντος και ανθρώπου, τη γνώση και τις δεξιότητες που είναι απα­ραίτητες στα άτομα προκειμένου να διαχειριστούν με ευαι­σθησία το περιβάλλον, να ενθαρρύνει την ατομική και συλ­λογική υπευθυνότητα γιο την προστασία των φυσικών πό­ρων και του περιβάλλοντος εν γένει.

Αυτά τα κριτήρια μπορούν να αποτελέσουν ένα αξιόπι­στο οδηγό για τον εκπαιδευτικό που θέλει να διακρίνει τα χαρακτηριστικά ενός προγράμματος περιβαλλοντικής εκπαί­δευσης οπό κάποιο άλλο και να σχεδιάσει ένα πρόγραμμα που μπορεί να έχει θετικές επιδράσεις στην περιβαλλοντι­κή αγωγή των μαθητών.

Β. Η θεματολογία των Προγραμμάτων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης

Έχοντος κατά νου ότι η περιβαλλοντική εκπαίδευση προσα­νατολίζεται προς τη λύση περιβαλλοντικών προβλημάτων, μπορούμε να συζητήσουμε το ζήτημα της θεματολογίας των προγραμμάτων περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, εννοώντας με τον όρο και τον τίτλο του προγράμματος, αλλά κυρίως το περιεχόμενο του.

Πρόβλημα, στην περιβαλλοντική εκπαίδευση, θεωρείται η δυσλειτουργία ή οι δυσλειτουργίες που δημιουργούνται σε κάποιο από τα συστήματα υποστήριξης της ζωής, εξαιτίας της παρέμβασης του ανθρώπου. Αυτό που ενδιαφέρει είναι το είδος και η ένταση των επιπτώσεων που προκαλούνται στα συστήματα αυτά οπό τις ανθρώπινες δραστηριότητες, καθώς και το βάθος χρόνου στο οποίο αναφέρονται. Παρα­δείγματα προβλημάτων είναι, η καταστροφή των δασών, η τρύπα του όζοντος, το φαινόμενο του θερμοκηπίου (πλανη­τικά προβλήματα), η ρύπανση της Μεσογείου (περιφερειακά προβλήματα), η διαχείριση των απορριμμάτων της Αττικής (τοπικά προβλήματα).

Μετά την πιο πάνω οριοθέτηση του περιβαλλοντικού προβλήματος, μπορούμε να θέσουμε ένα πλαίσιο για την θε­ματολογία των προγραμμάτων περιβαλλοντικής εκπαίδευ­σης. Καθώς η Π. Ε. στην Ελλάδα εκπορεύεται σχεδόν α­ποκλειστικά από το Υπουργείο Παιδείας, είναι προφανές ότι οι εγκύκλιοι που εκδίδει και στέλνει στους εκπαι­δευτικούς, επηρεάζουν σοβαρά ή ακόμη καθορίζουν τη θε­ματολογία των προγραμμάτων, θα είχε ενδιαφέρον μια α­νάλυση των εγκυκλίων που έχουν εκδοθεί μέχρι σήμερα (τουλάχιστον από το 1991 και εντεύθεν), ώστε να εξα­χθούν συμπεράσματα για το είδος της Π. Ε. που προωθεί το ΥΠΕΠΘ και τις αλλαγές που έχουν γίνει στην όποια φιλοσο­φία εκφράζεται μέσα οπό αυτές τις εγκυκλίους.

Η εντύπωση μας (από τις εγκυκλίους που έχουν εκδο­θεί) είναι πως παρατηρείται μια διόγκωση εκείνης της όψης της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης που έχει σκοπό να δώσει κυρίως γνώσεις σχετικές με το περιβάλλον (education about the environment), ενώ περιλαμβάνει τις φυσικές καταστρο­φές (που δεν συνιστούν περιβαλλοντικά προβλήματα και δεν ανήκουν στη θεματολογία της περιβαλλοντικής εκπαίδευ­σης), ιστορικά και πολιτισμικά στοιχεία "σε σχέση με το πε­ριβάλλον" και όχι σε σχέση με τα περιβαλλοντικά προβλήμα­τα που θα πλησίαζαν περισσότερο εννοιολογικά με την Π. Ε.

Σύμφωνα με τους Fensham and Hunwick (αναφέρεται α­πό τη Φλογαϊτη, ότι. σελ. 176) κάθε θέμα που εντάσσεται σε μια από τις πέντε κατηγορίες: οικολογία, ενέργεια, πλη­θυσμός, διατροφή, πόροι, αποτελεί αντικείμενο της Π.Ε. Αυτός ο «προσδιορισμός» του αντικειμένου της Π.Ε. έχει νόημα μόνο στην περίπτωση που το αντικείμενο φωτίζεται α­πό την πλευρά ενός περιβαλλοντικού προβλήματος και δεν παραμένει μια μελέτη ή αναφορά στο θέμα. Αν δεν γίνει αυ­τό απολύτως κατανοητό οδηγούμαστε πάλι στον εκφυλισμό της Π.Ε. και στην κατάπτωση της μέσω της μετατροπής της σε τσελεμεντέ, κυρίως των φυσικών επιστημών.

Έχει γίνει παραδεκτό ότι η περιβαλλοντική γνώση προ­ωθείται καλύτερα όταν παρέχεται μέσα από συγκεκριμένα και σχετικά οικεία θέματα, κυρίως του άμεσου περιβάλ­λοντος του μαθητή, είτε αυτά είναι μέρος του προγράμμα­τος Π. Ε., είτε βρίσκονται ως ύλη σε κάποιο από το σχολικά εγχειρίδια. Αυτή η προσέγγιση έχει πολλά πλεονεκτήματα, διότι:

Πρέπει να ξεκινάμε από πράγματα που μας είναι οικεία και από περιβαλλοντικά προβλήματα που είναι τοπικά και όχι τόσο γενικά ή αφηρημένα.

Ιδιαίτερα γιο το Νηπιαγωγείο και το Δημοτικό, θεωρούμε ότι είναι υπερφίαλο να ασχοληθούμε συστηματικά (με την μορφή προγράμματος Π.Ε.), π.χ. με το πρόβλημα του όζο­ντος. ’λλωστε ακόμη και τα τοπικά προβλήματα έχουν ι­σχυρές διασυνδέσεις και αλληλεξαρτήσεις με τα ανάλογα διεθνή και πλανητικά προβλήματα. Η μονάδα της περιβαλλοντικής εμπειρίας και της ανθρώ­πινης συμπεριφοράς, είναι πάντοτε το άτομο μέσα στο δι­κό του περιβάλλον. Αυτό θα πρέπει να είναι το πρώτο ε­πίπεδο στο οποίο θα ψάξουμε για αίτια, ως μέσον για την κατανόηση των συνεπειών- επιπτώσεων και είναι επίσης το πρώτο επίπεδο στο οποίο θα ψάξουμε για τη θεραπεία ενός περιβαλλοντικού προβλήματος. Αν κάποιος γνωρίζει τους ανθρώπους ως άτομα και γνωρίζει πως αντιδρούν σε συγκεκριμένα προβλήματα, μπορεί να προχωρήσει σταδιακά σε ευρύτερα κοινωνικά συστήματα με περισ­σότερη βεβαιότητα και με περισσότερες πιθανότητες για την κατανόηση τους.

Η πολυπλοκότητα των πραγματικών συστημάτων μπορεί να γίνει περισσότερο κατανοητή με μια αναφορά σε κά­ποιο σχετικά οικείο θέμα, όπως επίσης ευκολότερα μπορούν να κατανοηθούν οι δυσκολίες της σύνδεσης των αιτίων με τις επιπτώσεις και με το ρόλο όλων των ε­μπλεκομένων μερών σε ένα πρόβλημα. Η προσέγγιση αυτή ενδείκνυται περισσότερο για την επι­θυμητή ανάπτυξη μιας αίσθησης προσωπικής ευθύνης ως προς την ποιότητα του περιβάλλοντος, παρά η αφηρημένη αναφορά σε ένα απρόσωπο "εκείνοι" που θα πρέπει να κάνουν κάτι ("η Πολιτεία", "οι Αρχές", "οι υπεύθυνοι", κλπ).

Πάντως, όσον αφορά τη θεματολογία της Π.Ε. η οποία πράγματι μπορεί να είναι ευρύτατη, μπορούμε να ισχυρι­στούμε ότι δεν είναι τόσο το ζήτημα του "θέματος" ή του "τί­τλου", αλλά του περιεχομένου και των κατευθύνσεων που δίνονται στο πρόγραμμα οπό τους συντονιστές εκπαιδευτι­κούς. Σημαντικό είναι ένα πρόγραμμα Π.Ε. να ανταποκρίνε­ται στα κριτήρια που τέθηκαν προηγουμένως και λιγότερο σημαντικό το πώς ονομάζεται το πρόγραμμα.

Ορισμένα ερωτήματα που δίνουν νόημα στην αναζήτη­ση του θέματος του προγράμματος Π.Ε. είναι:

1. Το πρόγραμμα αυτό θα ενθαρρύνει τους μαθητές να αναπτύξουν τη γνώση και την κατανόηση σχετικά με:

- Τις φυσικές διαδικασίες μέσα στο περιβάλλον;

- Την εξάρτηση του ανθρώπου από το περιβάλλον;

- Την αλληλεξάρτηση ατόμων, ομάδων, κοινωνιών και εθνών;

- Την επίδραση του ανθρώπου πάνω στο περιβάλλον;

2. Σχετίζεται το θέμα του προγράμματος με το άμεσο, τοπικό και καθημερινό περιβάλλον των παιδιών; Αν ναι, με ποιο τρόπο;

3. Ενθαρρύνονται οι μαθητές από το πρόγραμμα να εξερευνήσουν διαφορετικά περιβάλλοντα; (φυσικό, ανθρωπογενές)

4. Ενθαρρύνονται οι μαθητές από το πρόγραμμα να ερευνήσουν τρέχοντα περιβαλλοντικά προβλήματα;

5. Ενθαρρύνει το πρόγραμμα τους μαθητές να συσχετί­σουν τα τοπικά με τα διεθνή και παγκόσμια προβλήματα;

6. Σκοπεύει ο εκπαιδευτικός να χρησιμοποιήσει ποικίλες διδακτικές-μαθησιακές προσεγγίσεις;

Με ποιο τρόπο αυτές οι προσεγγίσεις ανταποκρίνονται στις ανάγκες των μαθητών;

7. Προσφέρει το πρόγραμμα ευκαιρίες και δυνατότητες στους μαθητές να εργαστούν μέσα σε ένα πλαίσιο συνεργασίας και ομαδικότητας;

8. Προσφέρει το πρόγραμμα ευκαιρίες και δυνατότητες στους μαθητές να χρησιμοποιήσουν μια ερευνητική προσέγγιση στην υλοποίηση του;

9. Προσφέρει το πρόγραμμα δυνατότητες στους μαθητές να συζητήσουν και να εκφράσουν τις δικές τους απόψεις και πεποιθήσεις και να ακούσουν τις απόψεις των άλλων σχετικά με τα περιβαλλοντικά προβλήματα;

10. Δίνει την δυνατότητα στους μαθητές να αναλάβουν δράση για την προστασία του περιβάλλοντος ή να επηρεάσουν αποφάσεις; π.χ. στο σχολείο ή στην τοπική κοινωνία; Αν ναι, με ποιο τρόπο;

11. Ενθαρρύνει και υποστηρίζει το πρόγραμμα την εκπαίδευση σχετικά με, μέσα στο και υπέρ του περιβάλλοντος;

Ως κατακλείδα, μπορούμε να ισχυριστούμε, πως ένα πρόγραμμα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης για να είναι τέ­τοιο και για να είναι σε θέση να δώσει στους μαθητές αυτά που εντέλλεται η περιβαλλοντική εκπαίδευση, θα πρέπει να έχει ορισμένα χαρακτηριστικά. Αυτά αφορούν, το θέμα του· προγράμματος, το περιεχόμενο του προγράμματος, τη στοχοθεσία του προγράμματος, τις μεθοδολογικές και διδακτι­κές προσεγγίσεις που θα υιοθετήσει η Παιδαγωγική Ομάδα, την ελάχιστη διάρκεια του και βέβαια την διαμορφωτική -ανατροφοδοτική αξιολόγηση του.