Η κατάδυση στην τροχιοδρομική ιστορία της πόλης και το οδοιπορικό στο σημερινό δίκτυο των αστικών γραμμών, που εξυπηρετούνται από τραμ, εύρους τροχιάς 1445 mm, αποκαλύπτει μια γοητευτική ιστορική διαδρομή από τα πρώτα ιππήλατα οχήματα μέχρι τα υπερσύγχρονα οχήματα CITYWAY ROMA II. ’λλωστε, κάθε κομμάτι της ιστορίας της Ρώμης έχει τη δική του ξεχωριστή πορεία, τη δική του ξεχωριστή αίγλη!

Τα πρώτα ιππήλατα τραμ κυκλοφόρησαν στην ιταλική πρωτεύουσα το 1877 στη διαδρομή της αρχαίας Via Flaminia, ενώ ο ατμοτροχιόδρομος θα λειτουργήσει δύο χρόνια αργότερα στην προαστιακή γραμμή του Tivoli. Η γραμμή της Via Flaminia όμως είναι αυτή, που το 1890 θα δοκιμάσει πρώτη, για μικρό όμως χρονικό διάστημα, την ηλεκτροκίνηση. Ουσιαστικά είναι το έτος 1897, που θα λειτουργήσει η πρώτη τακτική ηλεκτροκίνητη γραμμή με το συμβατικό εναέριο σύστημα στα 550V. Έτσι μέχρι το 1904 σταδιακά καταργούνται όλα τα ιππήλατα οχήματα και το τροχιοδρομικό δίκτυο της πόλης είναι πλέον καθολικά ηλεκτροκίνητο. Το έτος 1908 βρίσκει τη Ρώμη με 80km τροχιοδρόμου και  20 αστικές γραμμές σε λειτουργία από την ιδιωτική εταιρεία  SIRTO. Ένα χρόνο αργότερα το Δημοτικό Συμβούλιο ιδρύει μια δημοτική εταιρεία, την ΑΑΤΜ, της οποίας στόχος θα είναι η ανάπτυξη του δικτύου και ο ανταγωνισμός με τις ιδιωτικές γραμμές. Η πρώτη γραμμή υπό δημοτική λειτουργία  ανοίγει το 1911. Έντεκα χρόνια αργότερα και αφού παρήλθαν οι δύσκολες μέρες του Α Παγκοσμίου Πολέμου, η δημοτική εταιρεία ΑΑΤΜ συγχωνεύει τις γραμμές της ιδιωτικής SRTO στο δίκτυο της εκτός από τη γραμμή 16, που θα περάσει σε δημοτικά χέρια το 1929.

Η ανάπτυξη του τροχιοδρομικού δικτύου της Ρώμης κάτω από τη δημοτική διοίκηση είναι ραγδαία. Νέες γραμμές ανοίγουν, δίνονται οι παραγγελίες για σύγχρονα οχήματα. Το 1925 υπάρχουν 43 γραμμές τραμ στην πόλη. Ένα χρόνο αργότερα και για πρώτη φορά στην Ιταλία, δύο νυχτερινές γραμμές ανοίγουν στη  Ρώμη. Τα παλιά ξύλινα τραμ έχουν κουραστεί σαν τους δρομείς που ανοίγουν πρώτοι την κούρσα. Ο εκσυγχρονισμός στο ρωμαικό δίκτυο γίνεται από το 1927 ως το 1936 με τα οχήματα MRS –Moto Rimorchata Saglio, που πήραν το όνομά τους από τα σχεδιαστή τους Saglio και κατασκευάστηκαν από διάφορες εταιρείες. Πρόκειται για τη θρυλική, μεγάλης χωρητικότητας, σειρά 2000, που κυκλοφόρησε σε τρεις παραλαβές με αρίθμηση αντίστοιχα 2001 –2063, 2065 –2183 και 2185 –2265 (οι μονοί αριθμοί αφορούν στα νέα κινητήρια οχήματα και οι ζυγοί αριθμοί στις ρεμούλκες). Είναι τα νέα 125 ξύλινα τετραξονικά οχήματα με δύο θύρες, με αερόφρενα και μέγιστη ταχύτητα 35 km/h για την πρώτη παραλαβή και 41km/h για τη δεύτερη και την τρίτη παραλαβή. Ήταν πάντα δημοφιλέστατα και μέχρι το 1990 ήταν η πολυπληθέστερη σειρά οχημάτων στις ρωμαϊκές ράγες! Η έλλειψη όμως ηλεκτρομαγνητικής πέδης, στις σύγχρονες συνθήκες κυκλοφορίας μέσα στην πόλη, οδήγησε στην οριστική απόσυρσή τους. Σε μερικά μόνο οχήματα (2001 – το πρώτο! , 2137, 2159, 2165, 2181, 2235 και 2251), εφαρμόστηκε η ηλεκτρομαγνητική πέδη σε συνδυασμό με ριζική ανακαίνιση, ώστε να κυκλοφορήσουν μέχρι τον Ιούλιο του 2001, όταν σήμανε οριστικά το τέλος της θρυλικής και αειθαλούς αυτής γενιάς οχημάτων. Σήμερα κυκλοφορεί ακόμα το όχημα 2035, μη ανακαινισμένο, με ειδική εμφάνιση, προορισμένο για τουριστική θέαση της πόλης και για σχολεία, ενώ το σχήμα 2137 λειτουργεί αναπαλαιωμένο σαν τραμ –εστιατόριο.

Η ταχύτητα ανάπτυξη του δικτύου καταγράφεται το έτος 1929, όταν στη Ρώμη λειτουργούν 57 τακτικές γραμμές και 2 νυχτερινές, πάνω σε 400km γραμμών, εξυπηρετούμενες από ένα στόλο 700 κινητηρίων οχημάτων και 300ρυμουλκούμενων! Είναι το σημαντικότερο τροχιοδρομικό δίκτυο στην Ιταλία και ένα από τα σημαντικότερα στην Ευρώπη. Όμως στις αρχές της δεκαετίας του ’30 τα λεωφορεία εκτοπίζουν τα τραμ από το κέντρο της Ρώμης. Για τα τραμ δημιουργούνται κυκλικές γραμμές. Εμφανίζονται  τα πρώτα σημάδια παρακμής, παρά τον πρόσφατο εκσυγχρονισμό. Η Ρώμη ακολουθεί τα χνάρια των άλλων μεγάλων πόλεων της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής. Είναι η εποχή, που τα πρώτα τρόλεϊ, αντικαθιστούν τα τραμ σε πολλές γραμμές. Όμως η δημοτική εταιρεία λειτουργίας των τραμ, που τώρα πια ονομάζεται ATAG, δεν καταθέτει τα όπλα. Λίγο πριν της έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, δίνεται η παραγγελία για τη νέα γενιά ορθρωτών, εξαξονικών και μεγάλης χωρητικότητας τρίθυρων οχημάτων, με μέγιστη ταχύτητα 55km/h των TAS – Treno Articolato Stanga. Το πρωτότυπο κατασκευάζεται στην Radua από τη STANGIAκαι παραδίδεται στην κυκλοφορία το 1942, θα καταστραφεί όμως το 1943 κατά τη διάρκεια ενός μεγάλου βομβαρδισμού μαζί  με άλλα 66 οχήματα. Η πόλη ζει τις πιο ζοφερές στιγμές της. Είναι πια υπό γερμανική κατοχή και η αδυναμία παροχής επαρκούς τάσης εξορίζει τα τραμ από τους δρόμους. Οι ηλεκτροδηγοί έχουν επιστρατευτεί και οι γυναίκες αναλαμβάνουν τα χειριστήρια όπως ακριβώς είχε συμβεί και στον προηγούμενο πόλεμο. Το τραμ είναι πλέον ένα σπάνιο θέαμα στους δρόμους της Ρώμης.

 Η ιστορία των οχημάτων TAS αρχίζει το 1938, όταν ο μηχανικός Urdinati σχεδιάζει το όχημα με τρία φορεία και έξι άξονες. Το μεσαίο φορείο υποστηρίζει την άρθρωση των δύο τμημάτων του οχήματος. Πρόκειται για μια πραγματικά επαναστατική μέθοδο. Μετά το τέλος του πολέμου και τον εκδημοκρατισμό της Ιταλίας, 50 ακόμα οχήματα παραγγέλνονται. Η αρίθμηση του συνόλου των οχημάτων TAS, κατεστραμμένων και μη, είναι 7001-7099 και 7101-7115 (ισχύει πάντα ο τρόπος αρίθμησης με μονούς αριθμούς για τα κινητήρια και ζυγούς για τα ρυμουλκούμενα οχήματα). Τα τελευταία εντάχθηκαν στον κύριο στόλο μόλις το 1990, καθώς έκλεισε μια προαστιακή γραμμή, που λειτουργούσε από την εταιρεία STEFER, επίσης δημοτικών συμφερόντων. Σήμερα τα TAS, παρά την ηλικία τους, αριθμού τον πολυπληθέστερο στόλο στις ράγες της Ρώμης! Μόνο το όχημα 7021 λειτουργεί αναπαλαιωμένο σαν εστιατόριο.

Η μεταπολεμική αναδιοργάνωση του δικτύου οδηγεί στην επαναλειτουργία πολλών παλιών γραμμών, ενώ η επιλογή των οχημάτων TAS, φαίνεται να είναι μια σύγχρονη λύση στα προβλήματα της πόλης. Χαρακτηριστικό είναι ότι η πρώτη γραμμή Μετρό στη Ρώμη άνοιξε το 1955, ενώ η δεύτερη μόλις το 1980! Ο νέος κίνδυνος όμως ακούει στο όνομα του αυτοκινήτου. Βρισκόμαστε στη δεκαετία του ’50, όπου η άνθηση των κατασκευαστών αυτοκινήτων και των εταιρειών πετρελαιοειδών πλήττει οδυνηρά τη λειτουργία των μέσων σταθερής τροχιάς σε όλο το δυτικό κόσμο. Το τραμ είναι πια κάτι αργό και ξεπερασμένο, ελαττώνει τους χώρους στάθμευσης και εμποδίζει την κυκλοφορία των νέων γυαλιστερών και κομψών ιταλικών αυτοκινήτων. Πολλές γραμμές ξαναπερνούν στα χέρια των λεωφορείων και των τρόλεϊ, ενώ το ξήλωμα των σιδηροτροχιών  ξεκινάει σε πολλούς δρόμους. Για μια ακόμη φορά τμήμα του Δημοτικού Συμβουλίου, έχει την πολιτική βούληση να αναβαθμίσει το σύστημα παρά την παρακμή του. Υπερισχύει όμως η προτίμηση για αυτοκίνητα. Έτσι γίνεται η μικρή τελικά παραγγελία 20 νέων οχημάτων το 1957, που παραδίδονται την ίδια και την επόμενη χρονιά. Είναι τα τετραξονικά τρίθυρα PCC All Electric, με αρίθμηση 8001-8039 και 8041-8043 (τα τελευταία ήρθαν από το Μιλάνο το 1987, αφού ανακαινίστηκαν από την εταιρεία ΟΜ, με σύγχρονη τεχνολογία πέδης, μέγιστη ταχύτητα 55km/h και βασίστηκαν στο σχεδιασμό των προγενέστερων TAS και εξωτερικά έμοιαζαν με τα κίτρινα τραμ της HEM. Σήμερα έχουν σταδιακά αποσυρθεί από την κυκλοφορία και μόνο εννέα οχήματα κινούνται ακόμα στις ράγες της πόλης.

Οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 1960 δίνουν ένα βαρύ πλήγμα στα τραμ. Το κυκλοφοριακό σύστημα οργανώνεται με βάση τους αυτοκινητοδρόμους. Οι ράγες του τραμ ενοχλούν πολύ, με συνέπεια τη συρρίκνωση του δικτύου, έτσι ώστε στο τέλος της δεκαετίας του ’60, μόνο 12 διαδρομές εξυπηρετούνται από τραμ, καθώς μόνο 116km γραμμών έχουν απομείνει στη Ρώμη. Οι φήμες για οριστική κατάργηση του δικτύου δίνουν και παίρνουν. Το 1973 μόνο 4 γραμμές τραμ (12-13-14-29) λειτουργού, ενώ τα τρόλεϊ έχουν ήδη αποσυρθεί οριστικά. Μια μικρή προσπάθεια γίνεται το 1974 με το άνοιγμα μιας νέας, γραμμής (19), πάνω σε υπάρχουσες ράγες, ενώ μικρές παρεμβάσεις που γίνονται, δε δείχνουν να βελτιώνουν την κατάσταση. Το προαστιακό τροχιοδρομικό δίκτυο συρρικνώνεται επίσης και σήμερα επιζεί μόνο το τμήμα Ρώμη –Pantano Borghese, μήκους 18,5km. Έως το 1988 δε θ’ αλλάξει τίποτα!

Η κυκλοφοριακή συμφόρηση, η ρύπανση του περιβάλλοντος και η ανεπάρκεια των λεωφορείων οδηγούν το Συμβούλιο της Πόλης στην αναζήτηση λύσης με πρωταγωνιστή πάλι το τραμ. Δίνεται παραγγελία 30 νέων οχημάτων στην εταιρεία SOCIMI, 36 ολόκληρα χρόνια μετά την προηγούμενη. Η πρώτη γραμμή LRT (Light Rail Transit) με τον αριθμό 225 ανοίγει στη Ρώμη το 1990. Είναι η στιγμή, που το τραμ ξαγαγεννιέται στην «Αιώνια Πόλη»! Η Via Flaminia φιλοξενεί για δεύτερη φορά μέσα σε 100 χρόνια τη γέννηση ενός δικτύου. Τα νέα SOCIMI, εξαξονικά, τετράθυρα, είναι τα πρώτα τραμ στη Ρώμη με διπλά χειριστήρια. Η αρχική παραγγελία ήταν για 60 οχήματα, αλλά οικονομικοί λόγοι την περιόρισαν στα 30, με αρίθμηση 9001-9031. ’λλα 10 οχήματα, που παρέμεναν ημιτελή από τότε, ολοκληρώθηκαν στο εργοστάσιο Fiore και θα παραδοθούν μάλλον εντός του έτους 2001 στο δίκτυο της Ρώμης.

Η νέα γραμμή, τότε 225, σήμερα 2, κινείται σε αποκλειτική δική της λωρίδα, ξεπερνά γρήγορα τα πρώτα προβληματα και γίνεται δημοφιλής. Το γεγονός αυτό οδηγεί σε επαναπροσδιορισμό του ρόλου του τραμ στις σύγχρονες πόλεις. Νέες γραμμές σχεδιάζονται, Το 1998 μια νέα γραμμή ανοίγει, η γραμμή 8, με αφετηρία το κέντρο, στο ίδιο σημείο απ’ όπου τα τραμ τα  εγκατέλειψαν στα 1929. Πέρα από το συμβολισμό αυτό, είναι η πρώτη γραμμή, που θα δεχτεί το 1999, τα νέα υπερσύγχρονα οχήματα CITYWAY ROMA I, κατασκευής FIAT Ferrviaria, με αρίθμηση 9100-9128. Τεσσάρων φορείων αρθρωτά οχήματα, με τέσσερις θύρες και ταχύτητα 70 km/h, εισάγουν τον κλιματισμό στην αστική συγκοινωνία και έλκουν τους πολίτες της Ρώμης από τις πρώτες ημέρες της λειτουργίας τους. Αποτελούνται από 5 τμήματα και διαθέτουν διπλά χειριστήρια. Στα 3 ενδιάμεσα τμήματα το επίπεδο του οχήματος βρίσκεται μόλις 35 εκατοστά από το επίπεδο του δρόμου!

Η τεχνολογία low floor κινείται πλέον στη Ρώμη, που γρήγορα παραγγέλνει και τη δεύτερη γενιά υπερσύγχρονων τραμ, τα CITYWAY ROMAII, επίσης κατασκευής FIAT Ferroviaria. Τα εγκαίνια των νέων οχημάτων γίνονται στις 15 Μαΐου του 2000. Έχουν αρίθμηση 9200-9232 και βαφτίζονται από τους οδηγούς τους serpentoni, που σημαίνει μεγάλα φίδια, λόγω της ιδιόμορφης άρθρωσης τους. Σχεδιασμένα από το διάσημο ιταλό βιομηχανικό σχεδιαστή Giygaro, με ταχύτητα 70km/h, είναι τετραξονικό, τετράθυρα και σ’ όλο το μήκος τους χαμηλοδάπεδα! Μαζί με τα οχήματα της σειράς 9100, αποτελούν το πρόσωπο του μέλλοντος στις αστικές συγκοινωνίες της ιταλικής πρωτεύουσα που αναζητά, για δεύτερη φορά στην ιστορία της, τη λύση των προβλημάτων της στο καθαρό, φιλικό και γρήγορο μέσο που λέγεται τραμ. Η επιχείρηση αναδιάρθρωσης και εκσυγχρονισμού του δικτύου είναι εμφανής. Σήμερα 6 βασικές γραμμές τραμ του αστικού δικτύου βρίσκονται σε λειτουργία στη Ρώμη, με συνολικό μήκος 66km, με ωράριο 05.00-2400, εκτός της γραμμής 8, που σταματά στις 02.00.

Γραμμή 2 (πρώην 225): P. Le Flaninio –P.za A. Mancini

Η μικρότερη γραμμή  του δικτύου με αποκλειστική λωρίδα κυκλοφορίας. Ξεκινά δίπλα από την P.za del Popolo και καταλήγει στην αφετηρία πολλών προαστιακών λεωφορειακών γραμμών.

Γραμμή 3 (πρώην 30): Stazione Trastevere –P.za Thorwaldsen (κιντά στη Villa Giulia).

Υπόλειμμα της παλιάς θρυλικής, κυκλικής γραμμής, (Circolare Rossa), της πιο σημαντικής στη Ρώμη, ιδανική για θέαση της πόλης, επειδή περνά κοντά από πολλά σημαντικά μνημεία της.

Γραμμή 5 (πρώην 516): Stazione Trmini- P.za dei Gerani.

Από τον κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό στις ανατολικές πολύβουες συνοικίες.

Γραμμή 14: Stazione Termini –Via P. Togliatti

Ο ταχύτερος τρόπος κίνησης από τα προάστια στο κέντρο, ιδανική για τα σχολεία και την αγορά

Γραμμή 8: Largo Argentina –Casaletto

Η καινούρια γραμμή του 19987, από τα δυτικά προάστια προς το κέντρο με αποκλειστική λωρίδα κυκλοφορίας και αποκλειστικά με νέα οχήματα.

Γραμμή 19: P.za Risorgimento –P.za Gerani.

Πολύ λειτουργική γραμμή, commuter για τα ανατολικά προάστια, εξυπηρετεί το Πανεπιστήμιο 1 και το μεγαλύτερο Νοσοκομείο της πόλης, περνά από το πάρκο της Villa Borghese και μέσω του επιχειρηματικού κέντρου της πόλης τερματίζει μπροστά στο Βατικανό.

Υπάρχουν επίσης και ειδικές διαδρομές από διάφορες αφετηρίες κυρίως προς τον τροχιοδρομικό κόμβο της P.ta Maggiore, σημείο ανταπόκρισης πολλών γραμμών, αλλά και προς άλλους προορισμούς. Εξυπηρετούν εκτός από το επιβατικό κοινό και την ATAC για είσοδο και απόσυρση οχημάτων.

Οι μελέτες νέων γραμμών και επεκτάσεων των υπαρχόντων βρίσκονται συνέχεια σε εξέλιξη. Η γραμμή 8 επεκτείνεται από Largo di torre Argentina προς Piazza Venezia και από το Casaletto προς Piazzi Guireconsulti. Η εφαρμογή συστημάτων τηλεματικής και προστασίας των πεζών είναι πραγματικότητα. Η μελέτη του νέου μουσείου μεταφορών στην Potra Maggiore,  ολοκληρώθηκε.

Το τραμ ξαναγεννήθηκε στη Ρώμη! Η μήπως δεν πέθανε ποτέ; Ότι από τα δύο κι αν συνέβη, είναι αναμφισβήτητο ότι η Ρώμη γυρίσει σελίδα στον τομέα των αστικών μεταφορών. Επαναπροσδιόρισε το ρόλο των μέσων σταθερής τροχιάς, κινείται στην καθαρή και λειτουργική, φιλική προς τον πολίτη κατεύθυνση, κινείται στις ράγες του τραμ!