Το ευαισθητοποιημένο κοινό γνωρίζει, και ίσως αποτελεί κοινοτυπία να το επαναλάβουμε, ότι η υποβάθμιση της ποιότητας του νερού και τα ελλιπή μέτρα υγιεινής αποτελούν την πρώτη αιτία θανάτων από λοιμώξεις  παγκοσμίως: 2,4 δις άνθρωποι δεν έχουν πρόσβαση σε ασφαλές νερό, 2,5 δις άνθρωποι δεν έχουν πρόσβαση σε έστω και στοιχειώδεις συνθήκες υγιεινής (Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, 2000). Παρόλα αυτά η πρόσφατη Παγκόσμια Σύνοδος του Γιοχάνεσμπουργκ ελάχιστα απασχολήθηκε με το θέμα της ποιότητας του νερού, χωρίς βέβαια αυτό τελικά να έχει και μεγάλη σημασία εφόσον και τα υπόλοιπα θέματα, εστιασμένα στις περιβαλλοντικές ευαισθησίες της μεσαίας τάξης μέρους του δυτικού κόσμου, ελάχιστα ελπιδοφόρα μηνύματα έστειλαν στον πλανήτη. Και βέβαια αυτές καθ’ εαυτές οι κλιματικές αλλαγές του πλανήτη θίγουν τους πάντες, αλλά υπάρχουν και παράπλευρες επιπτώσεις οι οποίες μπορούν να θέσουν σε αμφισβήτηση τα λεγόμενα «κεκτημένα» της Δημόσιας Υγείας. Και μάλιστα όχι μόνο στην ξεχασμένη Αφρική, αλλά και στα πιο ανεπτυγμένα κράτη της Δύσης.

Ανάμεσα στις παράπλευρες επιπτώσεις είναι και η επίδραση των κλιματικών αλλαγών στην ποιότητα του νερού. Ένα πρόσφατο κλιματολογικό φαινόμενο είναι οι ραγδαίες βροχοπτώσεις –κατακλυσμούς θα μπορούσε να τους χαρακτηρίσει κανείς –που έπληξαν πρόσφατα την Ευρώπη και την Ελλάδα. Πως ανταποκρίνονται τα συστήματα επεξεργασίας του πόσιμου νερού. Τα οποία είναι κατασκευασμένα για κάποιο συγκεκριμένο εύρος παροχής, στις κατακλυσμιαίες αυτές καταστάσεις; Μια πρόσφατη μελέτη (2001) της Υπηρεσίας Περιβαλλοντικής Υγείας και Επιστημών του Πανεπιστημίου Johm Hopkins της Βαλτιμόρης, ΗΠΑ, προσπάθησε να συσχετίσει την πρόκληση υδατογενών επιδημιών με φαινόμενα έντονων βροχοπτώσεων για την χρονική περίοδο 1948-94 στις ΗΠΑ. Από την μελέτη που έγινε σε 16.000 συστήματα ύδρευσης βρέθηκε ότι περισσότερες από τις μισές από τις 548 υδατογενείς επιδημίες που κατεγράφησαν την περίοδο αυτή άρχισαν μετά από έντονη βροχόπτωση. Θα μπορέσουν συστήματα ύδρευσης στην Ευρώπη να ανταποκριθούν στα αυξημένα ακραία φαινόμενα βροχών των τελευταίων ετών; ’ντεξε το σε πολλά σημεία παλιό δίκτυο της ΕΥΔΑΠ στα καιρικά φαινόμενα του Αυγούστου; Και αν άντεξε αυτή τη φορά θα αντέξει τις επόμενες;

Υποτίθεται ότι τα ανεπτυγμένα κράτη της Δύσης προσφέρουν στους πολίτες τους ασφαλές νερό. Η Ευρωπαϊκή Ένωση συναγωνίζεται τις ΗΠΑ και τον Καναδά στην έκδοση όλο και πιο βελτιωμένων οδηγιών για τον έλεγχο της ποιότητας του νερού της βρύσης, του εμφιαλωμένου νερού, των θαλασσών και των λιμνών. Παρόλα αυτά η επιδημιολόγος σύμβουλος της Αγγλικής Κυβέρνησης σε θέματα ποιότητας του νερού Δρ. Rose Stanwell –Smith παραδέχεται ότι «δεν γνωρίζουμε καθόλου την συσχέτιση της ποιότητας του νερού με την πρόκληση γαστρεντερίτιδας, κυρίως ιογενούς προέλευσης». Η δήλωση δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετική εφόσον ιοί ή μικροοργανισμοί που να υποδεικνύουν την παρουσία ιών στο πόσιμο νερό δεν περιλαμβάνονται στον προληπτικό έλεγχο ρουτίνας του πόσιμου νερού, ούτε καν στην επί του πιεστηρίου νέα Ευρωπαϊκή Οδηγία, η οποία μόνο ευχολογιακά αναφέρεται στους εντεροιούς. Ερωτήματα όπως πόσοι φορείς του AIDS ασθενούν λόγω παρουσίας ιών στο νερό που πίνουν δεν είναι δυνατόν να απαντηθούν και μόνο υποθέσεις μπορούν να γίνουν. Και χρειάστηκε να γίνουν τεράστιες επιδημίες κρυπτοσποριδίασης με εκατοντάδες χιλιάδες θύματα (μόνο στο Milwaukee των ΗΠΑ 400.000 κρούσματα το 1993), όχι και πάλι σε κάποια ξεχασμένη αφρικανική χώρα αλλά στις ΗΠΑ, στην Αυστραλία και στην Ευρώπή, για να συμπεριληφθεί στην νέα αυτή οδηγία ένας δείκτης που να υποδεικνύει την παρουσία του κρυπτοσποριδίου, πρώτο αίτιο στην λίστα θανάτων των ασθενών του AIDS.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό της νέας αυτής οδηγίας είναι ότι «η ευθύνη της δημοτικής αρχής ως προς την ποιότητα του νερού σταματάει στο πεζοδρόμιο του κτιρίου, με εξαίρεση κτίρια κοινής ωφέλειας σχολεία κλπ –όπου φτάνει μέχρι την βρύση του κτιρίου». Πιθανόν μια τέτοια αντιμετώπιση να είναι ρεαλιστική από την πλευρά της οδηγίας. Θα ήταν πρακτικά αδύνατον να έχουμε ο καθένας έναν επόπτη υγείας στις βρύσες του σπιτιού του. Θα έλεγε όμως κανείς ότι με παράπλευρες υποστηρικτικές δράσεις θα εξασφαλιζόταν η καλή ποιότητα και μέσα στα σπίτια, μια και αυτό είναι το ζητούμενο. Κατευθυντήριες οδηγίες ως προς τα υλικά των σωληνώσεων, τον χρόνο ζωής τους, κατασκευαστικές και λειτουργικές οδηγίες ώστε να μην ευνοούν την ανάπτυξη παθογόνων, ακόμα και αν κάπου υπάρχουν, σίγουρα δεν φτάνουν ούτε στους κατασκευαστές των κτιρίων ούτε βέβαια στο κοινό, στο οποίο ρίχνεται το μπαλάκι της τελικής ποιότητας του νερού που πίνει. Πολύ απλές οδηγίες όπως «άσε το νερό να τρέξει αν δεν έχεις χρησιμοποιήσει μια βρύση για κάμποσο καιρό» δεν είναι κοινή συνείδηση.

Επικίνδυνα Φίλτρα

Στην κρίση του κοινού αφήνεται και η χρήση τεχνολογίας συχνά επικίνδυνης, όπως η χρήση των οικιακών φίλτρων διήθησης του νερού. Πόσοι από αυτούς που ωθούνται στην ¨do it yourself” (αυτοπαραγόμενη) καλή ποιότητα νερού γνωρίζουν ότι η λανθασμένη χρήση των συσκευών αυτών όχι μόνο δεν απομακρύνει  τα τυχόν παθογόνα του νερού αλλά αντιθέτων ευνοεί τον πολλαπλασιασμό τους; Μια προσπάθεια του ελληνικού Υπουργείου Υγείας, με την συμβουλή ειδικών επιστημόνων και μετά από ανησυχητικά αποτελέσματα επιστημονικών ερευνών, να νομοθετήσει και να θέσει σε κάποια πλαίσια την χρήση αυτών των συσκευών σκόνταψε ανεπιστρεπτί στην γραφειοκρατία και στα συμφέροντα των Βρυξελλών. Έτσι το κοινό παραμένει έρμαιο επιτηδείων εμπόρων οι οποίοι παραπληροφορούν και σίγουρα θέτουν σε κίνδυνο τη υγεία του.

Τα μηνύματα που έρχονται από την Ευρώπη ως πρ9ος την ευαισθητοποίηση της πολιτείας για καλύτερη ποιότητα νερού στον καταναλωτή είναι προς την αντίθετη κατεύθυνση εφόσον όλο και περισσότερα συστήματα ύδρευσης περνάνε στον ιδιωτικό τομέα Στο δεύτερο Παγκόσμιο Φόρουμ για το νερό που έλαβε χώρα στην Χάγη το 2000 καθώς και στην Διεθνή Συνδιάσκεψη γι το νερό που έγινε πέρυσι στην Βόννη, μη κυβερνητικές οργανώσεις, συνδικάτα και εκπρόσωποι του κινήματος κατά της παγκοσμιοποίησης έθεσαν επί τάπητος συγκεκριμένα προβλήματα που θα προκληθούν στον πλανήτη από την διαχείριση του παγκόσμιου νερού από 3-4 πολυεθνικές εταιρείες. Ούτε καν ο περίφημος ελεύθερος ανταγωνισμός δεν μπορεί να φιλτράρει τις επιπτώσεις στην προκειμένη περίπτωση εφόσον οι εταιρείες που μπαίνουν στο παιχνίδι είναι μετρημένες στα δάκτυλα, με πρωταγωνιστές την  Vivendi Waters και την Generale des Eaux. Οι εκπρόσωποι των εταιρειών αυτών δεν ήταν εύκολο να δώσουν πειστικές απαντήσεις σε ζητήματα που τίθενται όταν το νερό  παύει να είναι δημόσιο αγαθό. Ζητήματα όπως η υποκειμενικότητα εκ μέρους των εταιρειών στην λήψη κρίσιμων για την ποιότητα αποφάσεων και η δυνατότητα να φτάνει νερό καλής ποιότητας στα σπίτια των φτωχών όταν το απαιτούμενο έξοδο δεν είναι ανταποδοτικό για την εταιρεία, συνεχίζουν να εκκρεμούν. Πως θα συνδυαστεί η απαίτηση των ιδιωτικών εταιρειών για εμπιστευτικότητα και μη πρόσβαση στο εσωτερικό τους σύστημα με τον απαράβατο όρο της διαφάνειας όταν το «εμπόρευμα» τυχαίνει να αποτελεί την πιο βασική ανθρωπινή ανάγκη;

Έτσι λοιπόν ο “do it yourself”, ως προς την ποιότητα του νερού που πίνει, καταναλωτής, καχύποπτος, και συχνά άδικα, ως προς το νερό που του παρέχεται, αποφασίζει ο ίδιος, με δικά του κριτήρια τι νερό θα πίνει ο ίδιος και τι νερό θα δίνει στα παιδιά το κατά περίσταση. Στο σπίτι αγοράζει το φίλτρο με κριτήριο την πιο λαμπερή διαφήμιση. Στο χωριό γεμίζει μπιτονάκια από την γειτονική πηγή. Πόσες από αυτές τις πηγές ελέγχονται; Γνωρίζει ο καταναλωτής ότι κτηνοτροφική δραστηριότητα στην περιοχή των πηγών, πρόσβαση άγριων ζώων, καλλιέργειες και άλλες δραστηριότητες μπορεί να έχουν μολύνει αυτές τις φυσικές πηγές; Σε κάποια ελληνική περιφέρεια ένα υποδειγματικά δραστήριο εργαστήριο έβαλε σε πρόγραμμα ελέγχου όλες τις φυσικές πηγές της περιοχής. Σε μια πηγή που βρέθηκε ιδιαίτερα μολυσμένη ανάρτησε ενημερωτική πινακίδα. Η τουριστική όμως δραστηριότητα που είχε αναπτυχθεί γύρω από την πηγή, ταβέρνες, σουβλατζίδικα, δεν επέτρεψαν στην πινακίδα να παραμείνει πάνω από μερικές ώρες.

Η κοινή γνώμη τείνει να συσχετίζει τις υδατογενείς λοιμώξεις με την κατανάλωση νερού κακής ποιότητας. Όμως σε επαφή με το νερό ερχόμαστε και με πολλές άλλες δραστηριότητες, κυρίως με την κολύμβηση και τα αθλήματα που έχουν σχέση με το νερό. Μάλιστα η ένταση που απαιτούν τα αθλήματα (πόλο, καγιάκ, ιστιοσανίδα κλπ) και τα σταγονίδια που εκτοξεύονται με την ένταση της άθλησης, επιτρέπουν στο νερό να εισχωρήσει βαθύτερα στις κοιλότητες του σώματος. Έτσι παρατηρείται αύξηση των λοιμώξεων του ρινοφάρυγγα και των ωτίτιδων στις ηλικές 18-25 χρονών, που επιδίδονται σε τέτοιου είδους άσκηση. Αντίθετα στα μικρά παιδιά αύξηση παρατηρείται σε συμπτώματα γαστρεντερίτιδων επειδή πίνουν αρκετό νερό όταν παίζουν στην θάλασσα. Ο έλεγχος των φυσικών νερών κολύμβησης προς το παρόν γίνεται με βάση μια παλιά και προβληματική ευρωπαική οδηγία. Η οδηγία αυτή αξιολογεί με αναλύσεις, επιθεωρήσεις κλπ. τις ακτές κολύμβησης την μια κολυμβυτική περίοδο για να εκδώσει την ετυμηγορία –κατάλληλη ή ακατάλληλη ακτή για ατο κοινό- την επόμενη χρονιά. Έτσι φέτος κολυμπήσαμε σε ακτές που κρίθηκαν κατάλληλες βάση περσινά δεδομένα! Η αξιολόγηση αυτή πολύ μικρή αξία μπορεί να έχει αφού η ποιότητα του νερού μιας ακτής μπορεί να αλλάξει και μέσα στην ίδια μέρα, και μπορεί να ποικίλει ακόμα και σε διαφορετικά βάθη στο ίδιο σημείο κολύμβησης, μπορεί να επηρεαστεί ακόμα και από την πυκνότητα των κολυμβητών και την συμπεριφορά τους στο νερό: Η οδηγία αυτή βρίσκεται σε αναθεώρηση, πολλά όμως κράτη όχι όμως και η Ελλάδα έχουν φροντίσει να παρέμβουν οργανώνοντας και δικές τους επί πλέον αξιολογήσεις, που δίνουν μια αληθοφανή τουλάχιστον εικόνα της ποιότητας του νερού και της κατάστασης της ακτής.

Στην Ελλάδα η μαγική λύση που προτάθηκε ήταν πάλι η ιδιωτικοποίηση των πιο προσοδοφόρων ακτών.

Νερό πίνουν και οι αθλούμενοι σε κολυμβητήρια, συχνά ανήκοντες σε τρυφερές και ευαίσθητες ηλικές. Εκεί τα προβλήματα δεν αφορούν μόνο τις γαστρεντερίτιδες και τις αναπόφευκτες ωτίτιδες, αφορούν και την έκθεση των κολυμβητών σε υψηλές συγκεντρώσεις χλωρίου, με τις γνωστές επιπτώσεις σε όλα σχεδόν τα συστήματα του σώματος, από το δέρμα μέχρι τα μαλλιά και την συσχέτιση των παραπροϊόντων του χλωρίου με πρόκληση καρκίνων στο παχύ έντερο.. Όμως η πεπαλαιωμένη του 1973!- ελληνική υγιεινομική διάταξη απαγορεύει την χρήση άλλης μορφής απολύμανσης: ’ρα αν κάποιο δημόσιο ή ιδιωτικό κολυμβητήριο, όπως αυτά που υπάρχουν σε σχολεία, ξενοδοχεία κλπ. αποφασίσει να χρησιμοποιήσει μια εναλλακτική ή πιο ήπια μορφή απολύμανσης, απλώς κρίνεται παράνομο από την ελληνική νομοθεσία!

Η νόσος των κλιματιστικών

Και βέβαια στο χορό των επιπτώσεων από την παροχή κακής ποιότητας νερού έχει μπει για τα καλά την τελευταία δεκαετία και η νόσος των λεγεωνάριων, μια λοίμωξη των πνευμόνων συχνά θανατηφόρα, που προκαλείται από εισπνοή μολυσμένου νερού υπό μορφή σταγονιδίων (αεροζόλ). Μόνο στην Ευρώπη και μόνο ανάμεσα σε τουρίστες (είναι τα μόνα κρούσματα που καταμετρούνται συστηματικά) τα θύματα την τελευταία δωδεκαετία έφτασαν τις 3000! Η εξάπλωση της λεγιονέλλωσης αποτελεί ένα ηχηρό παράδειγμα της έλλειψης ευρέως διαδεδομένου συστήματος πληροφοριών, υποστηρικτικών των αντίστοιχων νομοθεσιών που λίγα λένε και ακόμα λιγότερα απαιτούν. Η συστηματική ενημέρωση των κατασκευαστών και των ιδιοκτητών των κτιρίων κοινής ωφέλειας θα είχε σαν αποτέλεσμα την ελαχιστοποίηση των κρουσμάτων, εφόσον η ανάπτυξη της λεγιονέλλας μέσα στο σύστημα ύδρευσης ενός κτιρίου μπορεί να εμποδιστεί εφόσον αποφευχθούν κατασκευαστικά λάθη και τηρηθούν ορισμένοι κανόνες λειτουργίας και συντήρησης του κτιρίου.

Στην Ελλάδα σήμερα η πληροφόρηση του πολίτη, η διαδικασία ελέγχων και η χάραξη πολιτικής σε συνάρτηση ή ανεξάρτητα από την αντίστοιχη ευρωπαϊκή πολιτική, σκοντάφτει και σε ένα δαιδαλώδες σύστημα φορέων που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο εμπλέκονται στα θέματα του νερού. Η πολυδιαφημισμένη ίδρυση του Εθνικού Φορέα Τροφίμων, στην αρμοδιότητα του οποίου ανήκει τουλάχιστον το πόσιμο και το εμφιαλωμένο νερό, προς το παρόν δεν έχει φέρει τα αναμενόμενα αποτελέσματα εφόσον η βάση της συνεργασίας του με άλλους κρατικούς φορείς παραμένει ομιχλώδης. Έτσι για πολλά θέματα ελέγχων και εξαγωγής συμπερασμάτων ως προς την ποιότητα του νερού το τοπίο εξακολουθεί να είναι ασαφές. Τοπική αυτοδιοίκηση, Χημείο του Κράτους, Υπουργεία Υγείας, Εμπορίου, Γεωργίας, Ναυτιλίας, όλοι διεκδικούν ένα κομμάτι της πίτας και εξακολουθεί να είναι ασαφές ποιος κάνει τι και γιατί.

Έτσι ο «do it yourself» καταναλωτής ανάμεσα στις άλλες αποφάσεις στις οποίες αφέθηκε να πάριε μόνος του ήταν και η κατάργηση του «ένα ποτήρι νερό παρακαλώ». Ίσως πλέον η συνήθεια του να μπαίνει κανείς σε ένα καφενείο μια καυτή μέρα του καλοκαιριού και να ζητάει, με αντίτιμο μόνο μια καλημέρα και λίγη ευγένεια, ένα ποτήρι νερό δωρεάν από τον καφετζή, να είναι άγνωστη στους νεώτερους. Η βίαιη εισβολή του πλαστικού, αμφιβόλου ποιότητας, ατομικού και έναντι αντιτίμου μπουκαλιού στη ζωή μας συνέπεσε με το ατομικό  κινητό τηλέφωνο, το ατομικό αυτοκίνητο τελικά την ατομική ευθύνη για οτιδήποτε αφορά την ζωή μας. Ίσως όμως έτσι τελικά να χαθεί και η άλλη, η χορταστική δίψα για ανθρώπινη επαφή και συνεργασία.

Η Αθηνά Μαυρίδου είναι Καθηγήτρια Μικροβιολόγος του ΤΕΙ Αθήνας